W drugiej połowie lat czterdziestych do podstawowych typów samolotów szkolnych i szkolno-treningowych w OSL Dęblin należały samoloty Po-2 i UT-2. Były one już przestarzałe i kończyły im się resursy. W związku z tym wzrosła silna potrzeba na opracowanie nowego samolotu szkolno-treningowego. Dowództwo Wojsk Lotniczych zamówiło w Lotniczych Warsztatach Doświadczalnych (LWD) projekt i prototyp maszyny, która mogłaby zastąpić samolot UT-2. Projekt opracowano w 1947 roku. W tym samym roku przystąpiono do budowy prototypu. Prace ukończono w lutym 1948 roku. Oblot maszyny nastąpił 22 lutego 1948 roku na lotnisku fabrycznym w Łodzi. Samolot otrzymał nazwę Junak-1. Był stateczny w powietrzu, prawidłowy w pilotażu i potrafił wykonywać pełną akrobację z wyjątkiem lotu odwróconego. Już w kwietniu 1948 roku miała miejsce prezentacja prototypu dla ówczesnych władz lotnictwa wojskowego i cywilnego. Na lotnisku Warszawa-Okęcie odbył się oficjalny pokaz tego samolotu nie tylko na ziemi, ale i w powietrzu, co sprawiło, że w 1949 roku w warsztatach CSS na Okęciu budowano prototyp seryjnego Junaka-2. Nowa maszyna w porównaniu z Junakiem-1 miała: mocniejszy silnik M-11 FR, nowe śmigło, klapy podskrzydłowe, powiększony ster kierunku, koła z hamulcami i przekonstruowaną osłonę kabiny. W latach 1951-1954 wykonano łącznie 105 egzemplarzy tych samolotów. W 1952 roku głównemu konstruktorowi mgr. inż. Tadeuszowi Sołtykowi przyznano Nagrodę Państwową 2 stopnia za skonstruowanie i wdrożenie do produkcji seryjnej samolotu Junak-2. Jeszcze tego samego roku samolot szkolno-treningowy Junak-2 wchodził do wyposażenia OSL w Dęblinie, gdzie stanowił podstawowy sprzęt eskadr szkolnych. Podchorążowie na pierwszym roku nauki przechodzili na nim szkolenie obejmującym naukę pilotażu początkowego na samolotach Junak-2, a następnie na samolotach Jak-18. Na drugim roku realizowano program kursu przejściowego - opanowywano z kolei pilotaż na samolotach Jak-11. Zorganizowane w 1952 roku przy Instytucie Lotnictwa biuro płatowcowe, kierowane przez mgr. inż. Tadeusza Sołtyka, podjęło jako pierwszy temat opracowania wersji rozwojowej samolotu Junak-2. Projektowana maszyna otrzymała oznaczenie TS-9 i nazwę Junak-3. Była to wersja rozwojowa z podwoziem trojpodporowym. Oprócz tego samolot wyposażono w inne śmigło, radiostację krótkofalową, telefon pokładowy, radiokompas i zmieniono instalację paliwową. Prototyp oblatano 7 sierpnia 1953 roku. Pierwsze loty na lotnisku Okęcie wykonali piloci doświadczalni: inż. Andrzej Abłamowicz i Wiktor Pełka. Junak-3 przeszedł pomyślnie próby w locie i został zakwalifikowany do produkcji seryjnej. Trójkołowe Junaki wytwarzano do 1956 roku, kończąc ich produkcję na 146 egzemplarzach. Junaki-3 trafiły do OSL Dęblin w 1954 roku, gdzie służyły do podstawowego szkolenia pilotów. 16 sierpnia 1954 roku ppor. pil. Czesław Pietryka i nawig. Zbigniew Buczek wykonywali oblot techniczny samolotu Junak 2 (nr boczny 16). Podczas lotu nastąpiło uszkodzenie konstrukcji skrzydła z powodu wady fabrycznej, które spowodowało wpadnięcie samolotu w korkociąg i zderzenie z ziemią w miejscowości Las Ostrzylski. Załoga poniosła śmierć na miejscu. W powietrzu samoloty te wielokrotnie demonstrowano z okazji świąt i pokazów lotniczych. Od 1956 roku lotnictwo wojskowe zaczęło stopniowo przekazywać maszyny tego typu do aeroklubów regionalnych. Na tym typie samolotu zginął 29.07.1959 roku szkolony w Radomiu pilot 34. PLM MW ppor. mar. pil. Ryszard Grabowski wraz z instr. ppor. pil. Leszekiem Radowieckim. W czasie lotu szkolnego do strefy załoga obniżyła lot do wysokości, przy której samolot zaczepił skrzydłem o drzewo, a następnie zderzył się z ziemią. Załoga poniosła śmierć na miejscu. Podczas obchodów Święta Lotnictwa w Warszawie 26 sierpnia 1956 roku na samolotach Junak-3 wykonały akrobację zespołową trzy znakomite instr. wojskowe: mjr pil. Irena Sosnowska, kpt. pil. Zofia Andrychowska i por. pil. Halina Kamińska. Pod koniec lat 60 samoloty Junak-2 wychodziły już z użytku, kończąc tym samym swój pracowity żywot. Ostatni samolot SP-BBT, wyprodukowany w 1953 roku został skasowany w końcu 1972 roku, mając za sobą prawie 20 lat służby w lotnictwie wojskowym i cywilnym. Samoloty Junak-3 wojsko zaczęło przekazywać aeroklubom już w 1956 roku. W kolejnych latach przekazano: w 1956 roku-15 sztuk, które wyprodukowano w 1954 roku; w 1957 roku - 11 sztuk, w 1958 - 11 sztuk, w 1960 - 37 sztuk, w 1961 - 19 sztuk. Ostatni samolot Junak-3 ze znakami rejestracyjnymi SP-BOG został skreślony z państwowego rejestru 11 października 1972 roku. Samoloty te były poprawne w pilotażu, stateczne i sterowne. Pilotaż nie należał do trudnych. Niestety dobre cechy tego samolotu psuło prymitywne wykończenie kabin, co niejednokrotnie narażało pilotów na trudy niewygody. Pamiętajmy jednak, że samoloty te były pierwszymi polskimi maszynami produkowanymi w dużych seriach przez odbudowany przemysł, który odradzał się ze zniszczeń wojennych.

Tekst i zdjęcia Wacław Hołyś i Krzysztof Kirschenstein